DẤU CHÂN CARBON LÀ GÌ?

Dấu chân carbon là lượng phát thải khí nhà kính liên quan đến một hoạt động, sản phẩm, tổ chức hoặc cá nhân, thường được quy đổi về kilogram hoặc tấn CO₂ tương đương (CO₂e).

Trong ngành dệt may, khái niệm này ngày càng được quan tâm. Lý do là quần áo không chỉ tạo ra phát thải khi được sản xuất. Khí nhà kính có thể phát sinh từ việc khai thác nguyên liệu, kéo sợi, dệt, nhuộm, vận chuyển, sử dụng và xử lý sản phẩm sau khi bỏ đi.

Vì vậy, nói một sản phẩm “ít carbon” chỉ dựa trên nguồn nguyên liệu là chưa đủ.

Muốn đánh giá chính xác hơn, cần nhìn vào toàn bộ hoặc một phần vòng đời được xác định rõ của sản phẩm.

Dấu chân carbon là gì và được đo như thế nào?

Về bản chất, dấu chân carbon cho biết lượng khí nhà kính phát sinh do một hoạt động hoặc sản phẩm.

Các loại khí nhà kính khác nhau có tác động làm nóng lên toàn cầu khác nhau. Vì vậy, chúng được quy đổi về một đơn vị chung là CO₂e – carbon dioxide equivalent.

Đối với sản phẩm, ISO 14067:2018 quy định các nguyên tắc, yêu cầu và hướng dẫn để định lượng và báo cáo carbon footprint. Tiêu chuẩn này dựa trên nền tảng của đánh giá vòng đời, hay Life Cycle Assessment (LCA).

Điều đó dẫn đến một điểm rất quan trọng: Carbon footprint không đơn giản là đếm lượng CO₂ thoát ra từ một nhà máy. Phạm vi tính toán phải được xác định trước.

Ví dụ, một nghiên cứu có thể xem xét từ nguyên liệu đến cổng nhà máy. Một nghiên cứu khác có thể xem xét toàn bộ vòng đời sản phẩm. Do đó, hai con số carbon footprint chỉ nên được so sánh khi phạm vi, đơn vị chức năng, dữ liệu và phương pháp tính tương thích.

Dấu chân carbon trong dệt may đến từ đâu?

Dệt may là một chuỗi cung ứng dài. Một chiếc áo có thể trải qua nhiều công đoạn trước khi đến tay người mặc. Mỗi công đoạn có thể tạo ra các nguồn phát thải khác nhau.

Nguyên liệu

Đây là điểm bắt đầu của chuỗi cung ứng. Tùy loại vật liệu, phát thải có thể liên quan đến canh tác, khai thác tài nguyên, sản xuất nguyên liệu hoặc xử lý phụ phẩm.

Vì vậy, lựa chọn vật liệu có thể ảnh hưởng đến dấu chân carbon của sản phẩm. Tuy nhiên, không thể kết luận chỉ từ tên gọi “tự nhiên”, “tái chế” hay “sinh học”. Cần xem xét cách vật liệu đó được sản xuất.

Kéo sợi và dệt

Sau nguyên liệu, vật liệu có thể được kéo thành sợi rồi dệt hoặc đan thành vải. Các công đoạn này sử dụng máy móc và năng lượng. Nguồn điện sử dụng cũng ảnh hưởng đến lượng phát thải liên quan. Do đó, cùng một loại nguyên liệu nhưng hai chuỗi sản xuất khác nhau có thể tạo ra kết quả khác nhau.

Nhuộm và hoàn tất

Nhuộm, giặt và hoàn tất vải có thể sử dụng nước, nhiệt và hóa chất. Những yếu tố này cần được đưa vào hệ thống đánh giá nếu nằm trong phạm vi nghiên cứu.

Vận chuyển

Nguyên liệu có thể đi qua nhiều quốc gia trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh. Vì vậy, khoảng cách vận chuyển và phương thức vận chuyển cũng có thể góp phần vào phát thải của chuỗi cung ứng.

Giai đoạn sử dụng và cuối vòng đời

Dấu chân carbon không nhất thiết kết thúc khi sản phẩm rời khỏi nhà máy. Giặt, sấy và xử lý sản phẩm sau sử dụng cũng có thể tạo ra phát thải. EEA ghi nhận rằng phát thải khí nhà kính của dệt may liên quan đến nhiều giai đoạn, bao gồm khai thác tài nguyên, sản xuất, giặt và sấy, cũng như đốt chất thải.

Vì sao dệt may cần quan tâm đến dấu chân carbon?

Quy mô của ngành khiến vấn đề này không thể chỉ xem như một câu chuyện marketing. 

Theo European Environment Agency, chuỗi cung ứng phục vụ lượng hàng dệt may được các hộ gia đình EU mua vào năm 2022 được ước tính tạo ra 159 triệu tấn CO₂e, tương đương khoảng 355 kg CO₂e mỗi người. Con số này không có nghĩa một chiếc áo cụ thể có một mức phát thải cố định. Nó cho thấy một vấn đề lớn hơn: các quyết định về nguyên liệu và sản xuất ở quy mô hàng triệu sản phẩm có thể tạo ra tác động đáng kể.

Vì vậy, doanh nghiệp dệt may ngày càng cần hiểu rõ dữ liệu môi trường của chuỗi cung ứng thay vì chỉ sử dụng các nhãn như “eco” hoặc “green”.

Một vật liệu tự nhiên có chắc chắn có dấu chân carbon thấp hơn?

Không thể kết luận chỉ từ nguồn gốc của vật liệu. Đây là một điểm rất dễ bị hiểu sai. Ví dụ, “tự nhiên” mô tả nguồn gốc. Nó không tự động mô tả tổng lượng phát thải trong toàn bộ vòng đời. 

Một vật liệu tự nhiên vẫn có thể cần năng lượng, nước, vận chuyển và các công đoạn xử lý khác. Ngược lại, một vật liệu tái chế cũng không tự động có cùng một dấu chân carbon trong mọi trường hợp. Do đó, câu hỏi phù hợp hơn là: “Vật liệu này tạo ra bao nhiêu phát thải trong phạm vi vòng đời đang được đánh giá?” Muốn trả lời, doanh nghiệp cần dữ liệu.

Đây cũng là lý do các tuyên bố về carbon nên được gắn với phương pháp đo, phạm vi và nguồn dữ liệu, thay vì chỉ đưa ra một con số riêng lẻ.

Carbon footprint khác gì với “mức độ bền vững”?

Đây là điểm các thương hiệu rất dễ nhầm. Carbon footprint chỉ phản ánh một khía cạnh: tác động đến biến đổi khí hậu. ISO 14067 cũng nêu rõ carbon footprint của sản phẩm tập trung vào một nhóm tác động là climate change. Tiêu chuẩn này không đánh giá các tác động xã hội, kinh tế hoặc các nhóm tác động môi trường khác.

Vì vậy, một sản phẩm có carbon footprint thấp không đồng nghĩa với việc sản phẩm đó tốt hơn ở mọi tiêu chí môi trường. Khi đánh giá vật liệu dệt may, doanh nghiệp còn có thể cần quan tâm đến:

• Nước: lượng nước sử dụng và chất lượng nước thải.
• Hóa chất: loại hóa chất và cách quản lý.
• Đất: diện tích và hình thức sử dụng đất.
• Đa dạng sinh học: tác động lên hệ sinh thái.
• Tài nguyên: lượng nguyên liệu cần để tạo ra sản phẩm.
• Độ bền: sản phẩm có thể sử dụng trong bao lâu.
• Cuối vòng đời: khả năng sửa chữa, tái sử dụng hoặc tái chế.

Do đó, giảm carbon là một mục tiêu quan trọng, nhưng không phải toàn bộ định nghĩa của bền vững.

Vậy doanh nghiệp có thể giảm dấu chân carbon bằng cách nào?

Không có một giải pháp duy nhất. Thay vào đó, doanh nghiệp có thể xem xét nhiều điểm trong chuỗi cung ứng.

Bắt đầu từ dữ liệu

Trước khi nói đến giảm phát thải, cần biết phát thải đang nằm ở đâu. Doanh nghiệp có thể xác định các công đoạn tiêu thụ nhiều năng lượng hoặc tạo ra nhiều phát thải nhất. Sau đó, những điểm có khả năng cải thiện mới được ưu tiên.

Xem xét lại vật liệu

Lựa chọn nguyên liệu là một trong những quyết định quan trọng ở giai đoạn thiết kế. Tuy nhiên, thay vật liệu không nên dựa trên một khẩu hiệu. Cần xem xét nguồn nguyên liệu, phương pháp sản xuất, hiệu năng, độ bền, nguồn cung và dữ liệu môi trường.

Giảm lãng phí trong sản xuất

Nếu nguyên liệu bị loại bỏ trong quá trình sản xuất, tài nguyên và năng lượng đã sử dụng để tạo ra phần nguyên liệu đó cũng cần được xem xét. Vì vậy, kiểm soát chất lượng và sử dụng nguyên liệu hiệu quả có thể là một phần của chiến lược giảm tác động.

Tăng tuổi thọ sản phẩm

Một sản phẩm được sử dụng lâu hơn có thể tránh việc phải thay thế sớm. Do đó, độ bền không chỉ là vấn đề chất lượng. Nó cũng liên quan đến cách tài nguyên được sử dụng trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Sợi dứa có liên quan gì đến câu chuyện carbon?

Đây là nơi câu chuyện về sợi dứa trở nên đáng chú ý. Ecosoi phát triển sợi từ lá dứa, một phụ phẩm nông nghiệp, và cung cấp nhiều dạng vật liệu từ xơ đến sợi và vải. Xơ dứa được chiết xuất cơ học từ lá dứa và một số dòng được xử lý bằng nước sạch rồi phơi dưới ánh nắng.

Ecosoi cũng công bố mục tiêu giảm phát thải thông qua việc hạn chế đốt lá dứa ngoài trời và tiết kiệm năng lượng, nước trong quá trình sản xuất.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hai điều: Tận dụng phụ phẩm nông nghiệp có thể là một hướng tiếp cận đáng quan tâm. Nhưng điều đó chưa đủ để kết luận chính xác carbon footprint của một sản phẩm sợi dứa. Muốn đưa ra một tuyên bố định lượng như “giảm X% CO₂ so với vật liệu Y”, cần có nghiên cứu và phương pháp tính phù hợp.

Từ “vật liệu xanh” đến dữ liệu có thể kiểm chứng

Đối với thương hiệu, nhà máy và bộ phận thu mua, việc lựa chọn vật liệu đang dần thay đổi. Câu hỏi không chỉ còn là: “Vật liệu này có thân thiện với môi trường không?” Mà là: “Có dữ liệu nào chứng minh điều đó?”

Với B2B, một nhà cung cấp vật liệu có giá trị không chỉ vì sản phẩm mới. Họ còn cần cung cấp thông tin đủ rõ để khách hàng đánh giá. Ví dụ:

• Thành phần vật liệu là gì?
• Nguồn nguyên liệu ở đâu?
• Quy trình xử lý như thế nào?
• Có dữ liệu về năng lượng và nước không?
• Có tài liệu truy xuất nguồn gốc không?
• Có LCA hoặc dữ liệu carbon footprint không?
• Phạm vi của dữ liệu là gì?

Những câu hỏi này giúp doanh nghiệp tránh việc biến green claim thành greenwashing.

Người tiêu dùng có cần quan tâm đến dấu chân carbon?

Có, nhưng không nhất thiết phải tự tính carbon footprint cho từng chiếc áo. Điều quan trọng hơn là hiểu rằng một sản phẩm có tác động môi trường ở nhiều giai đoạn. Người tiêu dùng có thể bắt đầu từ những lựa chọn đơn giản:

• Mua ít hơn nhưng sử dụng lâu hơn.
• Ưu tiên sản phẩm phù hợp với nhu cầu thực tế.
• Quan tâm đến độ bền thay vì chỉ nhìn vào câu chuyện vật liệu.
• Đọc kỹ các tuyên bố môi trường thay vì chỉ dựa vào từ “eco”.

Bởi vì cuối cùng, một chiếc áo chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được sử dụng và giữ lại giá trị trong đời sống.

Kết luận: đừng chỉ hỏi “bao nhiêu CO₂?”

Dấu chân carbon là một công cụ quan trọng để hiểu tác động của sản phẩm đối với khí hậu. Tuy nhiên, carbon footprint không phải là toàn bộ câu chuyện về tính bền vững.

Trong dệt may, cần nhìn từ nguyên liệu → sản xuất → vận chuyển → sử dụng → cuối vòng đời. Đồng thời, cần phân biệt rõ giữa một tuyên bố môi trường và một kết quả đã được đo lường.

Đối với các vật liệu mới như sợi dứa, câu chuyện không nên dừng ở việc chúng đến từ nguồn nguyên liệu tự nhiên hay phụ phẩm nông nghiệp. Câu hỏi quan trọng hơn là:

• Nguồn nguyên liệu đó được xử lý như thế nào?
• Sản phẩm tạo ra bao nhiêu phát thải?
• Có thể kiểm chứng bằng dữ liệu nào?

Đó cũng là hướng tiếp cận mà Ecosoi có thể cùng khách hàng xây dựng: không chỉ tìm một vật liệu mới, mà từng bước hiểu rõ hơn vật liệu đó tạo ra giá trị gì cho sản phẩm, chuỗi cung ứng và mục tiêu môi trường của doanh nghiệp.

Nếu bạn đang tìm hiểu sợi dứa hoặc vải sợi tự nhiên cho sản phẩm mới, có thể xem các dòng sợi dứa và sợi pha của Ecosoi hoặc vải sợi dứa của Ecosoi để bắt đầu từ mẫu vật liệu thực tế.