VÌ SAO KHÔNG TỒN TẠI VẬT LIỆU THỜI TRANG NÀO LÀ “XANH TUYỆT ĐỐI”?

Trong những năm gần đây, khái niệm vật liệu thời trang xanh xuất hiện dày đặc trong ngành dệt may. Tuy nhiên, kỳ vọng về một loại vật liệu hoàn toàn không gây tác động đến môi trường là điều không khả thi.

Theo các tổ chức khoa học và môi trường quốc tế, mọi vật liệu đều tạo ra dấu chân sinh thái ở một giai đoạn nào đó trong chuỗi cung ứng. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc vật liệu đó có “xanh 100% hay không”, mà nằm ở mức độ tác động và năng lực kiểm soát tác động đó của nhà sản xuất.

Mọi vật liệu đều có vòng đời và dấu chân môi trường (LCA)

Mọi vật liệu dệt may đều trải qua một vòng đời hoàn chỉnh, bao gồm: khai thác hoặc thu gom nguyên liệu thô; xử lý, kéo sợi, dệt, nhuộm. Cuối cùng là quá trình vận chuyển, sử dụng, thải bỏ.

Theo phương pháp Đánh giá Vòng đời Vật liệu (Life Cycle Assessment – LCA) do ISO và UNEP khuyến nghị, không tồn tại vật liệu nào có tác động bằng 0. Ngay cả các vật liệu tự nhiên như cotton, linen hay sợi dứa cũng bắt buộc phải tiêu thụ nước, năng lượng và trải qua các quá trình xử lý cơ học hoặc sinh hóa. Do đó, định nghĩa “xanh tuyệt đối” là một khái niệm không phù hợp với thực tế khoa học.

“Tự nhiên” không đồng nghĩa với “không có tác động”

Một hiểu lầm rất phổ biến trên thị trường là: Vật liệu có nguồn gốc tự nhiên thì luôn thân thiện với môi trường. Thực tế, tác động môi trường không chỉ đến từ nguồn gốc nguyên liệu, mà đến từ cách chúng ta canh tác, xử lý và quản lý chuỗi cung ứng.

• Cotton tự nhiên có thể tiêu tốn một lượng nước khổng lồ và thoái hóa đất nếu canh tác không bền vững.
• Các loại xơ thực vật từ phụ phẩm nông nghiệp bắt buộc phải trải qua các bước đánh tơi, làm sạch và khử keo sinh học để phù hợp cho việc dệt may.
• Quy trình nhuộm và hoàn tất vải là nơi quyết định phần lớn lượng phát thải nhà kính và nước thải.

Theo OECD, khâu xử lý và hoàn thiện thường chiếm tỷ trọng tác động môi trường cao nhất trong toàn bộ chuỗi cung ứng dệt may.

Vấn đề không nằm ở việc “tẩy chay hóa chất”

Một quan điểm cực đoan khác là cho rằng: Vật liệu thời trang xanh là vật liệu không sử dụng bất kỳ hóa chất nào.

Trên thực tế, hầu hết vật liệu dệt may công nghiệp đều cần xử lý hóa học hoặc sinh hóa ở một mức độ nhất định để đạt được độ bền và tính thẩm mỹ (ngay cả viscose, lyocell hay cotton hữu cơ). Theo tổ chức ZDHC, vấn đề cốt lõi là sự minh bạch:

• Doanh nghiệp sử dụng loại hóa chất/enzyme nào?
• Khối lượng có nằm trong ngưỡng an toàn không?
• Nước thải và phụ phẩm có được xử lý triệt để trước khi xả ra môi trường không?

Tác động môi trường là một bức tranh tổng hòa

Một vật liệu có thể giúp giảm phát thải CO2 hiệu quả, nhưng lại tiêu tốn quá nhiều nước ngọt. Hoặc một vật liệu có nguồn gốc tái chế, nhưng quá trình tái chế lại phát sinh ra các vi nhựa khó xử lý.

Vì vậy, đánh giá tính bền vững không thể dựa vào một tiêu chí đơn lẻ. Các tổ chức quốc tế khuyến nghị tiếp cận theo hướng:

• Đánh giá tổng tác động môi trường.
• Đánh giá khả năng tái tạo sinh học và tái sử dụng.
• Mức độ minh bạch dữ liệu truy xuất nguồn gốc.

Cách tiếp cận đa chiều này giúp ngành thời trang tránh được rủi ro chuyển dịch tác động xấu từ khâu này sang khâu khác.

 Khi nào “vật liệu xanh” trở thành Greenwashing (tẩy xanh)?

Khái niệm “xanh” bắt đầu mất giá trị khi thương hiệu chỉ tập trung nhấn mạnh vào nguồn gốc nguyên liệu nhưng cố tình lờ đi quy trình xử lý, không đo lường được tác động thực tế và không cung cấp được dữ liệu truy xuất cho khách hàng.

Theo Ủy ban Châu Âu (European Commission), greenwashing thường xuất hiện khi các thông điệp tiếp thị thiếu đi bằng chứng định lượng. Vì vậy, một vật liệu chỉ nên được gọi là bền vững khi nó sở hữu dữ liệu kiểm chứng độc lập, có hệ thống quản lý giảm thiểu tác động và không tạo ra gánh nặng sinh thái mới.

Doanh nghiệp B2B và người tiêu dùng nên tiếp cận thế nào?

Thay vì mù quáng tìm kiếm một loại vật liệu thời trang xanh tuyệt đối, chúng ta nên đặt ra những câu hỏi thực tế:

• Vật liệu này giúp giảm thiểu tác động ở khâu nào?
• Những tác động còn lại được kiểm soát ra sao?
• Chuỗi cung ứng có công khai dữ liệu minh bạch hay không?

Đối với các đối tác dệt may B2B, việc đặt ra các câu hỏi này giúp giảm rủi ro pháp lý, đáp ứng trọn vẹn yêu cầu ESG và tăng độ tin cậy khi xuất khẩu. Đối với người tiêu dùng cá nhân, đây là một tư duy mua sắm thông thái và có trách nhiệm.

Góc nhìn từ Ecosoi: Minh bạch dữ liệu thay vì lời hứa viển vông

Tại Ecosoi, trong quá trình nghiên cứu và chiết tách xơ từ lá dứa – một phụ phẩm nông nghiệp có khối lượng khổng lồ tại Việt Nam, chúng tôi không bao giờ theo đuổi khái niệm “xanh tuyệt đối”. Chúng tôi theo đuổi mục tiêu giảm thiểu tác động có kiểm soát, dựa trên nền tảng kỹ thuật và dữ liệu rõ ràng.

Một vật liệu dệt may chỉ thực sự có giá trị bền vững khi nó không che giấu chi phí môi trường, không đẩy rủi ro sinh thái sang khâu xử lý sau cùng. Việc hoàn thiện các báo cáo kỹ thuật đo lường lượng phát thải CO2 cho các quy trình sản xuất chính là minh chứng cho việc Ecosoi lựa chọn nói chuyện bằng thông số thực tế, phục vụ tối đa sự minh bạch cho các đối tác B2B, thay vì chỉ “xanh trên câu chuyện truyền thông”.

Kết luận

Không tồn tại vật liệu thời trang nào là “xanh tuyệt đối”. Nhưng chắc chắn có tồn tại những vật liệu được quản lý khoa học hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn.

Bền vững không phải là một điểm đến hoàn hảo không tì vết. Nó là một quá trình nỗ lực cải tiến liên tục, dựa trên nền tảng khoa học và sự trung thực của dữ liệu.

👉 Theo dõi Ecosoi để tiếp tục cập nhật những góc nhìn chuyên môn, trung thực về vật liệu sinh học và chuỗi cung ứng dệt may tương lai.

Câu hỏi thường gặp (FAQ) về vật liệu thời trang xanh

Tiêu chuẩn LCA trong dệt may là gì?

LCA (Life Cycle Assessment) là phương pháp đánh giá vòng đời sản phẩm. Nó tính toán tổng lượng tác động môi trường (tiêu thụ nước, năng lượng, phát thải carbon, hóa chất) từ lúc khai thác nguyên liệu thô, qua quá trình gia công sản xuất, cho đến khi sản phẩm bị vứt bỏ hoặc tái chế.

Tại sao truy xuất nguồn gốc lại quan trọng đối với vật liệu bền vững?

Khả năng truy xuất nguồn gốc (Traceability) giúp xác minh rằng vật liệu được thu gom và sản xuất một cách có đạo đức, không vi phạm các tiêu chuẩn lao động, không phá hủy rừng và có dữ liệu môi trường rõ ràng để các thương hiệu hoàn thiện báo cáo ESG.

Liệu vật liệu từ phụ phẩm nông nghiệp như xơ dứa có tác động môi trường không?

Có. Dù tận dụng phụ phẩm giúp giảm phát thải từ việc đốt bỏ tự nhiên, nhưng quá trình tách xơ, khử keo và kéo sợi vẫn cần năng lượng và nước. Sự khác biệt nằm ở chỗ: các đơn vị sản xuất uy tín sẽ áp dụng công nghệ vi sinh, tối ưu hóa năng lượng và tuần hoàn nước thải để giữ cho mức tác động này ở mức thấp nhất có thể.